Wat is een deepfake? Zo herken je nepvideo’s en nagebootste stemmen

Wat is een deepfake als je ineens een appje of belletje krijgt van je kind, kleinkind of baas die dringend geld nodig heeft?

De stem klinkt vertrouwd, maar kan met AI zijn nagemaakt. Ook in Nederland was er een bekende deepfakevideo van Virgil van Dijk, waarin het leek alsof hij reclame maakte.

In dit artikel lees je wat een deepfake is, hoe het werkt, hoe je signalen herkent en wat je kunt doen als je twijfelt.

Wat is een deepfake?

Een deepfake is een met AI gemaakte of bewerkte video, foto of stem die echt lijkt, maar nep is. Iemand lijkt iets te zeggen of te doen wat niet echt is gebeurd.

Het woord is een samenvoeging van deep learning en fake. Deep learning is een manier waarop AI leert van voorbeelden. Fake betekent nep.

Wil je eerst de basis begrijpen, lees dan ook wat AI precies is. Voor dit artikel is vooral belangrijk dat AI patronen kan leren. Denk aan hoe een gezicht beweegt of hoe een stem klinkt.

Er zijn grofweg drie soorten deepfakes:

• Gezicht in video verwisselen: het gezicht van de ene persoon wordt over dat van een ander gezet.
• Stem nabootsen: een stem klinkt alsof een echt persoon spreekt, terwijl de tekst door AI is gemaakt.
• Nieuw beeld maken: AI maakt een foto of video die lijkt te gaan over een echte persoon of gebeurtenis.

Niet elke AI-afbeelding is dus een deepfake. Een verzonnen plaatje van een niet-bestaande persoon is meestal geen deepfake. Het gaat bij een deepfake vooral om beeld of geluid van een echt bestaand persoon, of om een echte gebeurtenis, die nep wordt voorgesteld.

Dat maakt deepfakes verwarrend. Je ziet of hoort iets dat vertrouwd voelt. Juist daardoor kun je sneller geloven dat het echt is.

Een deepfake hoeft niet altijd over een beroemd persoon te gaan. Ook een familielid, collega, leidinggevende of leverancier kan worden nagebootst. Dat maakt het onderwerp belangrijk voor thuis én op het werk.

Hoe werkt een deepfake, en wie maakt ze?

AI krijgt voorbeelden van iemands gezicht of stem en leert die na te maken. Soms kunnen enkele foto’s of een korte opname al genoeg zijn om iets geloofwaardig te laten lijken.

Bij een stem kijkt AI naar klank, ritme en pauzes. Bij een gezicht kijkt AI naar vormen, bewegingen en gezichtsuitdrukkingen. Zo kan een computer iets maken dat lijkt op een opname van een echt persoon.

Deepfakes worden niet alleen voor fraude gebruikt. Ze kunnen ook worden gemaakt voor grappen, films of creatieve projecten. Maar dezelfde techniek kan ook worden gebruikt voor oplichting, misleiding en nepnieuws.

Een bekend Nederlands voorbeeld is de deepfakevideo van Virgil van Dijk. Daarin leek het alsof hij reclame maakte. Volgens Poelmann van den Broek is dit een voorbeeld waarbij transparantie over AI belangrijk is.

Ook gewone mensen kunnen doelwit zijn. Denk aan een nagebootste stem van een familielid. Of aan een video waarin een collega of leidinggevende iets lijkt te vragen.

Bestaat voice cloning ook in het Nederlands? Ja. Ook Nederlandstalige stemmen kunnen technisch worden nagebootst. De stem van bekende Nederlanders is al gebruikt in deepfakevideo’s, en ook gewone Nederlandstalige spraak kan worden nagedaan als er geschikt materiaal beschikbaar is.

De techniek wordt toegankelijker. Daarom is het niet genoeg om alleen te denken aan bekende Nederlanders of grote bedrijven. Ook families, kleine ondernemers en werknemers kunnen ermee te maken krijgen.

Hoe herken je een deepfake?

Je herkent een deepfake soms aan een onnatuurlijke stem, lipbewegingen die niet kloppen en vooral aan berichten die haast en druk opvoeren. Goede deepfakes herken je niet altijd op het oog, dus controleren via een tweede kanaal is betrouwbaarder dan alleen goed kijken.

Een stem kan vreemd klinken. Bijvoorbeeld met rare pauzes, een vlakke toon of een robotachtig geluid. Bij video kan de mond niet helemaal passen bij de woorden.

Maar het grootste alarmsignaal is vaak niet technisch. Het is druk. Het bericht wil dat je snel geld overmaakt, een code deelt of gegevens doorgeeft.

MeDirect noemt onder meer vreemde pauzes, robotachtige tonen, lipbewegingen die niet passen en extreme urgentie als signalen van deepfake-oplichting. De bank adviseert dringende verzoeken te controleren via officiële kanalen, zoals bekende telefoonnummers of e-mailadressen. Bron: MeDirect.

Gebruik deze eenvoudige controle:

Signaal	Wat je kunt doen
Er is haast of paniek	Pauzeer en reageer niet meteen.
Er wordt geld gevraagd	Maak niets over voordat je via een bekend nummer hebt gecontroleerd.
Het komt van een nieuw nummer	Bel het oude nummer dat je al had.
De stem klinkt net niet goed	Stel een controlevraag of vraag naar het codewoord.
Een video lijkt opvallend of vreemd	Zoek of betrouwbare media hetzelfde melden.

Kijk ook naar de bron. Komt het bericht van een onbekend account? Staat hetzelfde nieuws ook bij betrouwbare media? Of is er alleen een losse video zonder duidelijke herkomst?

Vertrouw dus niet alleen op je ogen of oren. Een deepfake kan slecht zijn, maar ook heel overtuigend. Een tweede kanaal is daarom je beste bescherming.

Wat doe je als je denkt dat het een deepfake is?

Reageer niet op het verzoek, controleer via een bekend nummer of adres en meld het bij je bank of de bevoegde instanties. Maak vooral niets over zolang je twijfelt.

Volg deze stappen:

1. Stop even. Laat je niet opjagen door haast, paniek of dreiging.
2. Gebruik geen nieuw nummer uit het bericht. Bel terug via een nummer dat je al had.
3. Stuur geen geld en deel geen codes. Ook niet als de stem echt klinkt.
4. Vraag om een controle. Gebruik bijvoorbeeld een codewoord dat je eerder hebt afgesproken.
5. Bewaar bewijs. Bewaar het bericht, het nummer, de opname of een screenshot.
6. Meld het bij je bank. Doe dit meteen als er geld, bankgegevens of betaalcodes in het spel zijn.
7. Zoek de juiste meldroute. In Nederland kun je denken aan de politie of Fraudehelpdesk. In België kun je denken aan je bank, de Belgische politie of Safeonweb. Controleer de actuele route altijd via de officiële website.

Als het om je werk gaat, waarschuw dan ook je leidinggevende of de afdeling die over betalingen gaat. Zo voorkom je dat een collega hetzelfde verzoek krijgt en wel betaalt.

Stuur het verdachte bericht niet zomaar door om anderen te waarschuwen. Daarmee kun je misleiding verder verspreiden. Beter is: meld dat er een verdachte poging rondgaat en deel geen onduidelijke video of audio verder.

Wat is een deepfake voor ondernemers en werknemers?

Wat is een deepfake voor ondernemers en werknemers? Het is een risico waarbij oplichters zich kunnen voordoen als een directeur, collega of leverancier en om een snelle betaling of gevoelige gegevens vragen.

Een werknemer kan bijvoorbeeld een spraakbericht krijgen van de zogenoemde baas. De vraag klinkt dringend: er moet snel geld naar een leverancier. Als de stem klopt, voelt het betrouwbaar.

Toch moet je bij betalingen nooit alleen op een stem of video vertrouwen. Spreek vooraf vaste regels af. Dan hoeft niemand onder druk zelf te beslissen.

• Gebruik het vierogenprincipe. Laat grotere of onverwachte betalingen altijd door een tweede persoon controleren.
• Bel terug op een bekend nummer. Gebruik niet het nummer uit het nieuwe bericht.
• Controleer rekeningnummers. Een wijziging van een rekeningnummer moet je altijd apart bevestigen.
• Train medewerkers. Leg uit hoe deepfake-oplichting kan werken.
• Leg afspraken vast. Maak een korte betaalprocedure die iedereen kent.

Voor bedrijven is dit onderdeel van veilig werken met AI. Je kunt daarvoor ook een AI-beleid voor je bedrijf opstellen. Daarin zet je wie AI mag gebruiken, hoe je controles uitvoert en wat medewerkers doen bij twijfel.

Wat zegt de wet over een deepfake?

De Europese AI-verordening bevat in artikel 50 transparantieverplichtingen. In bepaalde gevallen moet duidelijk zijn dat content door AI is gemaakt of bewerkt.

Die regels gaan onder meer over AI-systemen die met mensen praten, zoals klantenservicechatbots. Ze gaan ook over systemen die deepfakes of bepaalde teksten maken of bewerken.

Volgens Poelmann van den Broek gelden deze verplichtingen voor overheden, mkb en grotere bedrijven. Dat betekent dat ook kleinere organisaties niet zomaar kunnen denken dat dit alleen voor grote techbedrijven geldt.

Houd het wel praktisch. De wet maakt een deepfake niet automatisch in elke situatie hetzelfde probleem. Het hangt af van wat je ermee doet, of mensen worden misleid en of er schade ontstaat. Wil je zeker weten wat in jouw situatie geldt, vraag dan juridisch advies.

Het bredere onderwerp heet labelen of watermerken. Een label vertelt dat iets met AI is gemaakt. Lees meer over AI-watermerken en labels in Europa.

Hoe bescherm je jezelf en je familie?

Je beschermt jezelf door een codewoord af te spreken, minder stem en video openbaar te delen en sociale media waar mogelijk op privé te zetten. Zo maak je het moeilijker om jou na te bootsen en makkelijker om fraude te stoppen.

Een codewoord is simpel. Je spreekt met familie of collega’s één woord of korte zin af. Bij een vreemd verzoek vraag je daarnaar.

Deel het codewoord niet in een groepsapp met onbekenden. Zet het ook niet in je profiel of openbare berichten. Het werkt alleen als het privé blijft.

Let daarnaast op wat je openbaar plaatst. Lange video’s, veel spraakberichten of openbare filmpjes kunnen materiaal geven om een stem of gezicht na te maken. Je hoeft niet alles te verwijderen, maar beperk wat voor iedereen zichtbaar is.

Wil je breder kijken naar bescherming, lees dan ook hoe je veilig AI gebruiken en je privacy beschermen kunt aanpakken.

Praktijkvoorbeeld: Marja krijgt een spraakbericht

Dit voorbeeld is fictief. De namen, plaats en het bedrag zijn verzonnen, maar de situatie laat zien hoe een poging tot oplichting kan voelen.

Marja is 68 en woont in Zwolle. Ze krijgt via WhatsApp een spraakbericht vanaf een onbekend nummer. De stem klinkt als haar kleinzoon Daan.

In het bericht hoort ze: Oma, ik heb een nieuwe telefoon, kun je snel 850 euro overmaken, ik leg het later uit. Het klinkt dringend. Marja schrikt, want de stem lijkt vertrouwd.

1. Ze betaalt niet. Marja stopt even en laat zich niet opjagen.
2. Ze belt Daan op het nummer dat ze al had. Ze gebruikt dus niet het nieuwe nummer uit het bericht.
3. Ze vraagt het codewoord. De familie heeft eerder afgesproken welk woord ze gebruiken bij geldverzoeken.
4. Het blijkt nep. Daan weet van niets en heeft geen nieuw nummer.
5. Marja bewaart het bericht. Ze verwijdert het niet meteen, zodat ze bewijs heeft.
6. Ze meldt het. Ze neemt contact op met haar bank en zoekt de juiste meldroute bij de bevoegde instantie.
7. Ze blokkeert het nummer. Daarna waarschuwt ze de familie dat er een poging is gedaan.

Het resultaat is simpel maar belangrijk. Er gaat geen geld weg. De familie weet dat iemand probeert misbruik te maken van vertrouwen.

Veelgemaakte fouten bij wat is een deepfake

De grootste fout is denken dat je een deepfake altijd ziet of hoort. De oplossing is altijd controleren via een tweede, bekend kanaal.

• Alleen op het oog vertrouwen. Een video kan overtuigend zijn. Bel of mail daarom via een nummer of adres dat je al kent.
• Snel reageren omdat het dringend lijkt. Haast is juist een alarmsignaal. Pauzeer bewust voordat je iets doet.
• Denken dat alleen bekende mensen doelwit zijn. Ook gewone mensen en bedrijven kunnen worden nagebootst. Maak daarom een vast controleprotocol.
• Het bericht doorsturen om te waarschuwen zonder te controleren. Zo verspreid je mogelijk misleiding. Check eerst, of deel alleen dat er een mogelijke poging rondgaat.
• Elke AI-afbeelding een deepfake noemen. Niet elk AI-beeld is een deepfake. Het gaat om nabootsing van echte mensen of echte gebeurtenissen.

Een goede vuistregel is: hoe groter de druk, hoe rustiger je moet handelen. Een echte bekende zal begrijpen dat je eerst controleert.

Checklist: is dit echt?

Gebruik deze lijst rustig stap voor stap. Je kunt hem ook afdrukken of delen met familie en collega’s.

• ✓ Vraagt het bericht om geld, gegevens of een code?
• ✓ Is er haast, paniek of dreiging?
• ✓ Komt het van een nieuw nummer of onbekend adres?
• ✓ Klopt de stem echt, of hoor je vreemde pauzes?
• ✓ Kloppen de lipbewegingen met de woorden?
• ✓ Kan ik dit controleren via een nummer dat ik al had?
• ✓ Heeft onze familie of ons team een codewoord?
• ✓ Is hetzelfde nieuws ook te vinden bij betrouwbare media?
• ✓ Kan ik iemand anders laten meekijken voordat ik reageer?

Veelgestelde vragen

Hier vind je korte antwoorden op vragen die vaak opkomen bij deepfakes, nepvideo’s en nagemaakte stemmen.

Is een deepfake strafbaar?

Dat hangt af van het gebruik. Oplichting, laster en een nepvideo zonder toestemming kunnen strafbaar zijn. Kijk bij twijfel op de officiële website van de politie of vraag een jurist om advies.

Kan iemand mijn stem nabootsen?

Ja, technisch kan dat met opnames van je stem. Dat kan ook bij Nederlandstalige stemmen. Beperk publieke opnames waar dat kan en spreek met familie of collega’s een codewoord af.

Hoe herken ik een deepfake-video?

Let op lipbewegingen, stemgeluid, vreemde pauzes en haast in het bericht. Controleer daarna altijd de bron of bel via een bekend nummer.

Zijn alle AI-afbeeldingen deepfakes?

Nee. Het gaat bij een deepfake om beeld of geluid dat een echt bestaand persoon of een echte gebeurtenis nep weergeeft.

Wat doe ik als ik slachtoffer ben?

Neem contact op met je bank als er geld of bankgegevens zijn gebruikt. Bewaar bewijs en zoek de juiste meldroute bij de bevoegde instantie, zoals de politie in je land.

Spreek vandaag nog een codewoord af met je familie of collega’s en stuur de checklist door. Wil je daarna verder, lees dan hoe je veilig AI gebruiken en je privacy beschermen kunt aanpakken.

• AI Act
• Privacy
• Veiligheid